Fractionele reserves en hoe banken geld creëren

De uitdrukking “fractional reserve banking” suggereert een eenvoudig beeld: spaarders storten geld, de bank houdt een fractie in reserve en leent de rest uit. Dat beeld komt nog steeds veel voor in leerboeken en in sommige licentie-bedrijfsplannen.

Centrale banken beschrijven het proces al meer dan tien jaar op een andere manier, maar het is voor iedereen die een bank ontwerpt van belang om de moderne beschrijving te begrijpen, omdat deze uitlegt welke beperkingen daadwerkelijk bindend zijn: kapitaal, liquiditeit en financiering, niet een reserveratio.

Hoe kredietverlening deposito's creëert

De duidelijkste officiële verklaring is het artikel van de Bank of England uit 2014 Money creation in the modern economy waarin staat: “Elke keer dat een bank een lening verstrekt, creëert ze tegelijkertijd een bijbehorende storting op de bankrekening van de kredietnemer, waardoor er nieuw geld wordt gecreëerd.”

De bank registreert een nieuw bezit, de lening, en een nieuwe verplichting, het deposito dat aan de kredietnemer wordt gecrediteerd.

De lener geeft het deposito vervolgens uit en het geld gaat naar andere rekeningen, vaak bij andere banken.

Een vereenvoudigde balans toont het effect van een nieuwe lening van 100 aan een zakelijke klant.

Stap	Bankactiva	Bankverplichtingen	Geld in handen van het publiek
Vóór de lening	Bestaande activa	Bestaande deposito's en kapitaal	Onveranderd
Uitleen is gemaakt	Lening aan klant +100	Klant storting +100	+100
Klant betaalt een leverancier bij een andere bank	Reserves bij de centrale bank -100	Klant storting -100	In totaal onveranderd; de waarborg zit nu bij de bank van de leverancier
Lening wordt later terugbetaald	Lening -100	Klant storting -100	-100

De derde rij is die van belang voor een enkele bank: het geld dat door de lening wordt gecreëerd blijft in het systeem, maar laat de uitlenende bank achter met een overeenkomstig bedrag aan reserves.

Hetzelfde artikel beschrijft het omgekeerde proces: wanneer een lener een lening terugbetaalt, wordt de deposito die gebruikt is om deze af te betalen vernietigd, dus geld wordt vernietigd. Banken creëren ook geld als ze activa zoals staatsobligaties van niet-banken kopen en verminderen het wanneer niet-banken door banken uitgegeven langetermijnschuld of aandelen kopen.

Twee misvattingen die de Bank of England heeft rechtgezet

Het artikel identificeert twee veelvoorkomende fouten:

1. Banken als pure tussenpersonen. “In plaats van dat banken deposito’s ontvangen wanneer huishoudens sparen en deze vervolgens uitlenen, creëert bankkrediet deposito’s.”
2. De geldvermenigvuldiger. “In normale tijden bepaalt de centrale bank niet de hoeveelheid geld in omloop, noch wordt het geld van de centrale bank ‘vermenigvuldigd’ tot meer leningen en deposito’s.”

Het voegt eraan toe dat reserves “alleen kunnen worden uitgeleend tussen banken, aangezien consumenten geen toegang hebben tot reserverekeningen” bij de centrale bank. Klanten houden deposito’s aan, die vorderingen zijn op commerciële banken; banken houden reserves aan, die vorderingen zijn op de centrale bank.

Waar reserveringen passen

Reserves zijn saldi die banken bij de centrale bank aanhouden om betalingen tussen banken te vereffenen: wanneer een klant iemand betaalt bij een andere bank, maakt de betalende bank reserves over naar de ontvangende bank.

Een enkele bank die agressief leent, verliest dus deposito’s en reserves aan andere banken als de kredietnemers geld uitgeven.De bank moet deposito’s of andere financiering aantrekken om deze te vervangen, of voldoende liquide activa aanhouden om de uitstroom te dekken. Daarom bepalen liquiditeit en financiering, niet de grootte van het reservesaldo in het begin, hoeveel een bank kan lenen.

Voor het systeem als geheel stelt de Bank of England dat “noch reserves een bindende beperking zijn op leningen, noch bepaalt de centrale bank de hoeveelheid reserves die beschikbaar is.”In normale tijden stellen centrale banken de prijs van reserves en de rente vast en leveren ze de hoeveelheid aan die de banken tegen die rente vragen.

Reservevereisten in de praktijk

Een reserveverplichting verplicht banken om een minimumsaldo bij de centrale bank aan te houden, berekend als percentage van bepaalde passiva. De Bank of England merkte op dat reserveverplichtingen “tegenwoordig geen belangrijk aspect zijn van het monetairbeleidskader in de meeste geavanceerde economieën”.

Rechtsgebied	Vereiste	Bron
Verenigde Staten	0% op alle verplichtingen sinds 26 maart 2020	De Federal Reserve
Eurozone	1% op overnight deposito's en deposito's, schuldbewijzen en geldmarktpapieren tot twee jaar, sinds 18 januari 2012; 0% op langere looptijden	ECB
Verenigd Koninkrijk	Geen formele reserveverplichting	Bank van Engeland
India	Kasreserveratio van 3,00%, naast een wettelijke liquiditeitsratio van 18,00%	Reserve Bank van India

Uit de cijfers voor het eurogebied blijkt dat een vereiste tegelijkertijd laag en onvergoedbaar kan zijn. De ECB toont een vergoedingsvoet van 0% op minimumreserves voor de lopende aanhoudingsperiode. Waar een vereiste bestaat, is dit een kostenpost om zaken te doen in dat rechtsgebied en een factor in financieringsplannen, maar zelden wat de groei van een nieuwe bank beperkt.

Wat een reserveverplichting betekent voor een nieuwe bank

1. De bank moet toegang hebben tot een centrale bankrekening, rechtstreeks of via een andere instelling, om de vereiste reserves aan te houden.
2. Reserveposities zijn een operationele liquiditeitsregel in het kasstroommodel.
3. Wanneer reserves onverrented zijn, verminderen ze de netto rentemarge op de deposito's die ze aantrekken.
4. Eisen en beloning kunnen veranderen, dus ondernemingsplannen moeten alternatieve instellingen testen.

Wat het lenen eigenlijk beperkt

De Bank of England identificeert drie sets van beperkingen op de geldcreatie door banken.

1. Limieten voor de banken zelf

Banken moeten in een concurrerende markt winstgevend lenen. Elke nieuwe lening brengt kredietrisico met zich mee, en de bank moet prijzen berekenen voor verwachte verliezen en kapitaal aanhouden tegen onverwachte verliezen, en het liquiditeitsrisico beheren dat ontstaat wanneer de nieuw gecreëerde deposito's naar andere banken gaan.

Bovenop deze commerciële grenzen staat de prudentiële regulering, die volgens het artikel de activiteiten van banken beperkt “om een opbouw van risico’s te beperken die een bedreiging kunnen vormen voor de stabiliteit van het financiële systeem”, onder meer door middel van kapitaal- en liquiditeitseisen.

2. Gedrag van huishoudens en bedrijven

Mensen die nieuwe deposito’s ontvangen, kunnen deze gebruiken om bestaande leningen af te lossen, waardoor het geld opnieuw wordt vernietigd.De voorraad geld hangt af van die keuzes en van de kredietbeslissingen van banken.

3. Monetair beleid

Het artikel noemt het monetair beleid “de ultieme beperking van de geldcreatie” Door de rentevoet op reserves vast te stellen, beïnvloedt de centrale bank de leningrente en de vraag naar krediet.

Waarom kapitaal, niet reserves, de bindende beperking is

Elke nieuwe lening verhoogt de risicogewogen activa, en elke toename van de risicogewogen activa vereist meer kapitaal om de wettelijke ratio’s boven het minimumniveau te houden.

In de EU, Artikel 92 van de Kapitaalvereistenverordening De nieuwe regelgeving vereist dat instellingen te allen tijde een tier 1-kernkapitaalratio van 4,5%, een tier 1-ratio van 6%, een totale kapitaalratio van 8% en een hefboomratio van 3% aanhouden; boven deze minimumwaarden worden buffers en toezichthouderstoeslagen ingezet.

Een vereenvoudigd voorbeeld laat het effect zien: stel dat de kredietverlening van een bank een gemiddeld risicogewicht heeft van 100% en dat de bank een totale kapitaalratio nodig heeft van 12%, nadat buffers en add-ons zijn opgenomen.

Elke extra 100 eenheden van dergelijke leningen heeft dan 12 eenheden kapitaal nodig. Een bank met 60 eenheden reservekapitaal boven haar vereisten kan ongeveer 500 eenheden van dergelijke leningen toevoegen voordat ze meer kapitaal moet aantrekken of meer winst moet behouden, ongeacht haar reservesaldo.

De liquiditeitsregels voegen een tweede harde beperking toe: een bank moet voldoende hoogwaardige liquide activa aanhouden om een stresstest van 30 dagen te overleven en de langetermijnactiva moeten worden gefinancierd met stabiele financiering. Deze vereisten worden toegelicht in het artikel over liquiditeit en financiering.

Implicaties voor oprichters en investeerders

1. Plan groei rond kapitaal. De kredietportefeuille die een bank kan opbouwen is beperkt door het kapitaal dat ze heeft en kan aantrekken, na startverliezen.
2. Plan financiering rond de stabiliteit van deposito's. Gecreëerde deposito's verlaten de bank wanneer leners ze uitgeven, dus de bank heeft een betrouwbare financieringsbasis nodig.
3. Behandel reservevereisten als een kostenpost. Ze zijn van belang voor marges en activiteiten, niet als de belangrijkste beperking op groei.
4. Verwacht dat toezichthouders het plan onder stress testen. Toezichthouders beoordelen of kapitaal en liquiditeit standhouden als groei, verliezen of uitstroom van deposito’s afwijken van het basisscenario.

Het volgende artikel legt uit hoe het regelgevend kapitaal wordt gedefinieerd en gemeten onder het Bazel-kader.