Банк капитали ва Базель қоидалари

Банкнинг капитали – бу банкнинг молиявий маблағларининг бир қисми бўлиб, у депозиторларга зарар етказмасдан, банкнинг йўқотишларини қоплайди. У асосан акциядорлардан келади. Регуляторлар капитал талабларини белгилаб берадилар, шундан сўнг банк йўқотишга учраса ҳам фаолият юритаверади ёки депозиторлар ва солиқ тўловчиларга зиён етказмасдан банкрот бўлади.

Халқаро стандарт - Базель қоидалари бўлиб, улар Халқаро тўловлар банки ҳузуридаги Банк назорати бўйича Базел комиссияси томонидан белгиланган. Базель қоидалари ўз-ўзидан қонун эмас. Ҳар бир юрисдикция уларни баъзан қаттиқроқ ўзгартиришлар билан қабул қилади ва ўз банкларига татбиқ этади.

Сармоянинг уч қатлами

Basel III ҳар бир восита йўқотишни қанчалик ишончли ўзлаштирганига қараб, тартибга солиш капиталини қаторларга ажратади. Financial Stability Institute ва Basel III матни уларни қуйидагича таърифлайди.

Табақа	Асосий компонентлар	Рол
1-даражали умумий ҳисса (CET1)	Оддий акциялар, акция премиуми, ушлаб қолинган даромад, бошқа захиралар, тартибга солиш чегирмаларидан кейин	Энг юқори сифат. Банк фаолият юритаётган пайтда йўқотишни дарҳол қоплайди
Қўшимча 1-даража (AT1)	Тўлиқ ихтиёрий купонлар билан доимий бошқарувдаги воситалар, ёзиб қўйилган ёки ишга туширилганда алмаштирилади	Гоинг-кончерн лизинг
2-даража	Камида беш йиллик муддатга эга бўлган субординацияланган қарз	Хавфсиз капитал. Ҳисобдорлардан олдин ҳал қилиш ёки ликвидация қилишда йўқотишларни ўзлаштиради

1-даражали капитал CET1 ва AT1. Жами капитал 1-даражали капитал ва 2-даражали капитал.

Basel III остида, келажакдаги фойдалиликка асосланган хайрия ва бошқа номоддий активлар ҳамда кечиктирилган солиқ активлари CET1 дан чиқариб ташланади.

EU CRR эҳтиёткорлик билан баҳоланган дастурий таъминот активларини шароитлар остида номоддий активлардан чегириб ташлашдан озод қилади, шунинг учун капиталлаштирилган технология қурилмасининг муомаласи ҳар бир юрисдикция томонидан текширилиши керак. Бошланғич йўқотишлар ҳам олдинга олиб бориладиган солиқ йўқотишларини келтириб чиқаради, бу эса чегириладиган кечиктирилган солиқ активларини ишлаб чиқариши мумкин.

Риск-вагированные активы

Капитал нисбатлари умумий активлар эмас, балки риск-вазнлаштирилган активлар (RWAs) фоизи сифатида ифодаланади. Ҳар бир очиқлик унинг кредит хавфини акс эттирувчи риск вазнига кўпайтирилади ва бозор хавфи ва амалиёт хавфи миқдори қўшилади.

Банклар тартибга солувчи орган томонидан белгиланган стандартлаштирилган ёндашувларни ёки, маъқуллаш билан, ички моделларни қўллаши мумкин. Янги банклар деярли доимо стандартлаштирилган ёндашувлардан бошлайдилар.

Европа Иттифоқи капитал талаблари тўғрисидаги қоидаларнинг 92-моддасига кўра, ҳар бир нисбат “умумий риск миқдорининг фоизи сифатида ифодаланган” тегишли капиталдир. Марказ ва операциявий хавф учун капитал талаблари уларни 12,5 га кўпайтириб, 8% га айлантирилади.

Чиқиш хонаси

2017 йилда Basel IIIнинг якунига етиши ички моделларнинг фойдасини чеклайди. Банкнинг RWAлари фақат стандартлаштирилган ёндашувлардан фойдаланган ҳолда ҳисобланган RWAларининг энг юқориси ва 72,5% бўлиши керак, бу Базель комиссиясининг юқори даражадаги резюмесига мувофиқ. BIS 2017 йилдан 2028 йилгача ишловчи ўтиш тартиботларини тасвирлайди.

Европа Иттифоқи эса, 72.5%лик коэффициент ва ўзига хос ўтиш қоидалари билан CRRнинг 92(3)-моддасига пастки чегарани киритди.

Basel III минимал нисбат ва буферлар

Basel III калибрлаш жадвали минимум ва сақлаш буферини ўрнатади.

Талаб	CET1	1 даражали	Жамъи сармоя
Минималлаштириш	4.5%	6.0%	8.0%
Капитални сақлаш буфери	2.5%
Минимал сақлаш буфери	7.0%	8.5%	10.5%
Буфер диапазони	0%дан 2.5%гача

Европа Иттифоқи CRR 92-модда орқали минимумларни ва CRD 129-модда орқали сақлаш буферини қўллайди, бу эса CET1 “умумий хавфли exposure миқдорининг 2,5%ига тенг” буферни талаб қилади.

Буферлар қандай ишлайди

Буферлар шу маънода минимум эмас. Банк уларни стресс пайтида ишлата олади, аммо бунинг учун нарх бор. FSI summaryга кўра, ҳар қачонки сақлаш буфери 2.5% дан пастга тушса, дивидендлар, акцияларни қайта сотиб олиш ва ихтиёрий бонуслар каби тақсимлашларга автоматик чекловлар қўлланилади.

Контрациклик буфер RWAsнинг 0% ва 2.5% орасида ўзгаради ва қуйидагиларга жавоб бериши керак: CET1. Миллий ҳокимиятлар уни умумий кредит ўсиши ҳаддан ташқари кўп деб ҳисоблаганда оширадилар. FSI бунинг ортиши 12 ой олдин эълон қилинишини, пасайиши эса дарҳол кучга киришини таъкидлайди.

Системавий аҳамиятга эга банклар қўшимча буферларни олиб юради. Жаҳон миқёсида тизимли аҳамиятга эга бўлган банклар ўзларининг тизимли баҳолари билан белгиланган қўшимча тўловни ушлаб туради, миллий органлар эса маҳаллий аҳамиятга эга банклар учун буферларни белгилайди. Европа Иттифоқида CRD 133-моддаси бўйича қўшимча тизимли хавф буфери қўлланилиши мумкин.

2-устун

Маъмурлар банк китобидаги фоиз ставкаси хавфи ёки концентрация хавфи каби минимумларни қамраб олмайдиган банкларга хос талабларни қўшиб қўяди. Европа Иттифоқида бу қўшимча ўз маблағлари талаби CRD модданинг 104a остида белгиланади ва минимумлар ва буферлар орасида жойлашади. Маъмурлар юқорида жойлашган 104b модда бўйича қўшимча ўз маблағлари ҳақида ҳам йўл-йўриқ беришлари мумкин.

Янги банк учун умумий талаблар қуйидагилардан иборат бўлади: минимал, 2-устун талаблари, бирлаштирилган буфер ва бошқа тавсиялар. Фақатгина жами капиталнинг 8 фоизини кўзда тутувчи бизнес-режалар қабул қилинмайди.

Leverage ratio

Левераж коэффициенти 1-даражали капиталнинг ҳисобот қийматларига мувофиқ келадиган, олинган маҳсулотлар, қийматли қоғозларни молиялаштириш ва балансдан ташқари объектлар учун алоҳида муомала қилинадиган экспозиция ўлчамига бўлинишидир. У мақсадга мувофиқ риск оғирликларини эътиборсиз қолдиради. Бу хавф оғирлигидаги хатоларга қарши ҳимоя воситаси ва паст риск оғирлигига эга активлардаги ортиқча баланс ўсишига қарши.

Базель қўмитаси 3%ни минимал даражада синовдан ўтказди, ва Европа Иттифоқи CRR 92(1)(d) моддаси бўйича 3% миқдорида кредитлаш даражасини қўлламоқда.

Жаҳон миқёсида тизимли аҳамиятга молик банклар ҳам лизинг коэффициенти буферини сақлаб қолади. якунланган Basel III ислоҳотлар асосида, у банкнинг хавф-хатарларга асосланган G-SIB буферининг 50% ига белгиланади ва Tier 1 капитали билан тўлдирилиши керак. Европа Иттифоқи CRR моддаси 92(1a) да худди шу 50% факторни қўллайди.

Ипотека кредиторлари ёки давлат облигацияларига депозитларни инвестиция қилувчи банклар каби, асосан паст рискли активларга эга бўлган банклар учун, ликвидлик даражаси хавфга асосланган кўрсаткичлардан олдин боғланиши мумкин.

Лицензия учун минимал бошланғич капитал

Лицензия олиш учун зарур бўлган минимал бошланғич капиталдан фарқли равишда, давом этаётган капитал нисбатлари мавжуд. Бошланғич капитал - бу талабгор рухсатномани олишда сақлаши керак бўлган мутлақ миқдордир.

Юрисдикция	Энг кам бошланғич капитал	Манба
Европа Иттифоқи	камида 5 миллион евро; Member States may authorise particular categories with no less than EUR 1 million after notifying the Commission and EBA	CRD Мақола 12
Дубай халқаро молия маркази (DFSA)	Депозитларни қабул қилиш ҳуқуқига эга бўлган 1-категориядаги фирмалар учун 10 миллион АҚШ доллари миқдорида асосий капитал талаб этилади; депозитлар олмасдан кредит берадиган 2-категориядаги фирмалар учун 2 миллион АҚШ доллари миқдорида.	DFSA Қоидалар китоби, PIB 1.3 ва 3.6
Абу-Даби жаҳон бозори (FSRA)	1-категория учун (депозитларни қабул қилиш) 10 миллион АҚШ доллари миқдоридаги асосий капитал талаб қилинади; 2-категория учун 2 миллион АҚШ доллари миқдорида.	FSRA Қоидалар китоби, PRU 1.3 ва 3.3

Булар асосий суммалар, тўлиқ талаб эмас. DFSA PIB 3.3.2 бўйича, масалан, 1-категориядаги фирманинг капитал талаби асосий капитал талабидан ва унинг хавфли капитал талабидан юқорироқдир, шунингдек, қўлланиладиган буферлар.

Бошқа юрисдикциялар миллий банк қонунларида ўзларининг абсолют минимумларини белгилайди, баъзилари эса тўлиқ, чекланган ёки рақамли лицензия синфлари учун турли рақамларни белгилайди. Талабгорлар ҳозирги рақамни талабнома вақтида назоратчининг ўзи қонунчилигидан ёки лицензиялаш йўлланмаларидан олиши керак, чунки бу миқдорлар қайта кўриб чиқилади.

Нима учун қонуний минимум жуда кам ҳолларда ҳақиқий сон бўлади?

ECBнинг fintech банк лицензияси учун аризалар бўйича йўриқномасида айтилишича, ECB ва миллий ҳокимият органлари аризачининг “фаолиятининг биринчи уч йилида бошланғич зарарларни қоплаш учун етарли капитални сақлай олиши”ни баҳолайди ва, зарур бўлса, чиқиш режасини амалга ошириш харажатларини.

Ушбу йўл-йўриқда минимал миқдоридан ортиқ капитал талаб қилиниши мумкин бўлган мисоллар ҳам келтирилган, масалан, ривожланган бозорга агрессив нархлаш стратегияси билан кириб келаётган янги банк.

1. Буферлар ва 2-устунни ўз ичига олган прогнозлаштирилган баланс ҳисоботида кўрсаткич талабларига жавоб берадиган капитал.
2. Плюс тўпланган бошланғич йўқотишлар break-even гача, шунингдек базавий ҳолатда ҳам стресс остида.
3. Шунингдек, барча талаблардан устун бўлган бошқарув буфери мавжуд бўлиб, нормал ўзгарувчанлик тақсимлаш чегараларини чақирмайди.
4. Шунингдек, керак бўлса, режали тугатиш харажатлари ҳам.

Капитал ҳақида назоратчилар сўрайдиган саволлар

1. Бу маблағлар ҳақиқий пулга айлантирилганми, манбаси қонуний ва ҳужжатлар билан тасдиқланганми?
2. Унинг бирор қисми акциядорлар томонидан кўтарилган қарзга боғлиқми, бу эса дивидендларга босим туғдириши мумкин?
3. Агар режа бажарилмаса, акциядорлар янада кўпроқ сармоя кирита оладими ва бу ваъда ишончли бўладими?
4. Қайси чегирмалар режалаштирилган балансга, айниқса моддий бўлмаган активлар ва кечиктирилган солиқ активларига тааллуқли?
5. Бундай вазиятда банк ўз буферларини қачон бузади ва бошқарув нима қилиши керак?

Келгуси мақола эҳтиёткорликнинг иккинчи пойдеворини қамраб олади: ликвидлик ва барқарор молиялаштириш.