Қисқа муддатли захиралар ва банкларнинг пул яратиш усуллари

“Фракцион резерв банкинг” ибораси оддий тасвирни кўрсатади. Муҳожирлар нақд пулни депозитга қўйишади, банк бир қисмини захирада сақлайди ва қолганини қарз беради. Бу тасвир ҳали ҳам дарсликларда ва баъзи лицензия бизнес режаларида учрайди.

Марказий банклар бир неча ўн йил давомида бу жараённи турлича таърифлашган.

Қайта кредитлаш депозитларни қандай яратади?

Энг очиқ расмий баёнот Англия банкининг 2014 йилги мақоласида келтирилган. Замонавий иқтисодиётда пул яратиш(Ушбу ояти каримада Аллоҳ таоло Пайғамбаримиз Муҳаммад алайҳиссаломга хитоб қилиб, иймон келтириб, яхши амалларни қилганларга ажр-мукофот беришини сўрамоқда.)

Бухгалтерия ҳисобининг механизми шундайки, банк янги активни – қарзни ва янги мажбуриятни – қарз олувчига берилган депозитни ёзади.

Шундан сўнг, қарз олувчи депозитни сарфлайди ва у бошқа ҳисобларга, кўпинча бошқа банклардаги ҳисобларга ўтади.

Соддалаштирилган баланс ҳисоботи бизнес мижозига 100 сўмлик янги кредитнинг таъсирини кўрсатади.

Қадам	Банк активлари	Банк мажбуриятлари	Халқ томонидан ушлаб турилган пул
Кредитдан олдин	Мавжуд ресурслар	Ҳозирги депозитлар ва капитал	Ўзгармаган
Кўрсатиш амалга оширилди	Мижозга кредит +100	Мижоз депозити +100	+100
Мижоз бошқа банкда етказиб берувчига тўлайди	Марказий банкдаги захиралар -100	Мижоз депозити -100	Жами ўзгармаган; депозит ҳозирда етказиб берувчининг банкида турибди
Кредит кейинроқ тўланади	Кредит -100	Мижоз депозити -100	-100

Учинчи қатор – бу алоҳида банк учун муҳим бўлган қатордир. Кредит орқали яратилган пуллар тизимда қолади, лекин у кредит берувчи банкни ўз захираларидан бир хил миқдор билан биргаликда тарк этади.

Ушбу мақолада акс жараён ҳам баён қилинган. Қачонки қарз олувчи қарзни қайтарса, уни тўлаш учун фойдаланилган депозит йўқолади, яъни пул йўқ қилинади. Банклар банк бўлмаган ташкилотлардан давлат облигациялари каби активларни сотиб олганларида ҳам пул яратишади ва банк бўлмаган ташкилотлар банк томонидан чиқарилган узоқ муддатли қарз ёки акцияларни харид қилганларида эса уларни камайтиришади.

Англия банки иккита хатони тузатди

Мақолада иккита кенг тарқалган хато аниқланган:

1. Банклар фақатгина воситачилар сифатида. “Хонадонлар тўплаганда банклар депозитларни қабул қилиб, кейин уларни қарзга бериш ўрнига, банк кредитлари депозитларни яратади”.
2. Пул кўпайтиргичи. “Оддий вақтларда марказлашган банк айланмадаги пул миқдорини белгиламайди, марказлашган банк пули ҳам янада кўпроқ кредит ва депозитларга ‘кўпайтирилмайди’”.

Унинг таъкидлашича, захиралар “фақат банклар ўртасида берилиши мумкин, чунки истеъмолчилар резерв ҳисобларига эга эмас”, Марказий банкда. Мижозлар депозитларни сақлаб қолади, бу эса савдо банкларига нисбатан талаблардир. Банклар захираларни сақлаб қолади, бу эса Марказий банкга нисбатан талаблардир.

Қайси жойга захиралар киради

Резервлар - бу банкларнинг Марказий банкда сақланаётган балансларидир. Улар банклар ўртасидаги тўловларни амалга оширадилар: мижоз бошқа банкда кимгадир пул тўлаганида, тўловчи банк олувчи банкга захираларни ўтказиб беради.

Бундай ҳолатда банклар ўз маблағларини бошқа банкларга беришга мажбур бўладилар. Бунинг учун улар депозитларни жалб қилишлари ёки бошқа молиявий воситаларни жалб этишлари керак, ёхуд пул оқимини қоплаш учун етарлича нақд активларни сақлашлари лозим. Шунинг учун ҳам бирор банк қанча миқдорда қарз бера олишини унинг захира балансининг ҳажми эмас, балки нақд ва молиявий ресурслар шакллантиради.

For the system as a whole, the Bank of England states that “neither are reserves a binding constraint on lending, nor does the central bank fix the amount of reserves that are available”. Одатий вақтларда марказлашган банклар захираларнинг нархи, фоиз ставкасини белгилайди ва банклар талаб қиладиган миқдорни ўша ставкада таклиф этади.

Резерв талаблари амалиётда

Резерв талаби банкларни марказлашган банкда минимал балансни сақлашга мажбур қилади, бу эса маълум қарздорликнинг фоизи сифатида ҳисобланади. Англия Банкининг қайд этишича, резерв талаблари “бугунги кунда энг ривожланган иқтисодиётларда пул-кредит сиёсатининг муҳим жиҳати эмас”.

Юрисдикция	Талаб	Манба
АҚШ	2020 йил 26 мартдан бошлаб барча мажбуриятлар бўйича 0%	Федерал захира
Евро ҳудуди	2012 йилнинг 18 январидан бошлаб бир кеча-кундузлик депозитлар ва депозитлар, қарз қийматли қоғозлари ва икки йилгача бўлган пул бозори қоғозлари бўйича 1%; узоқ муддатли муддатларда 0%	ECB
Буюк Британия	Формал захира талаби йўқ	Bank of England
Ҳиндистон	3,00% миқдоридаги нақд пул захираси ва 18,00% миқдоридаги қонуний ликвидлик даражаси	Ҳиндистон Резерв Банки

Евро ҳудудидаги рақамлар талаб бир вақтнинг ўзида паст ва ҳақ тўланмайдиган бўлишини кўрсатади. ECB ҳозирги сақлаш даври учун минимал захиралар бўйича 0% мукофот миқдорини кўрсатади. Қаерда талаб мавжуд бўлса, бу ўша юрисдикцияда бизнес қилиш харажатлари ва молиялаштириш режаларида фактор бўлиб хизмат қилади, лекин у камдан-кам ҳолларда янги банкнинг ўсишини чеклайди.

Резерв талаби янги банк учун нимани англатади?

1. Банк зарурий захираларни сақлаш учун марказлашган банк ҳисобварағига, тўғридан-тўғри ёки бошқа ташкилот орқали кириши керак.
2. Резерв активлари нақд пул оқими моделида операциявий ликвидлик линиясидир.
3. Агар захиралар фойдасиз бўлса, улар уларни жалб қилган депозитларнинг фойдали маржасини камайтирадилар.
4. Талаблар ва мукофотлар ўзгариши мумкин, шунинг учун бизнес-режалар бошқа вариантларни синаб кўриш керак.

Қайта кредитлашни нима чеклайди?

Англия банки банклар томонидан пул яратилишига тўсиқ бўладиган учта чекловни аниқлади.

1. Банкларнинг ўзларига қўйилган чекловлар

Банклар рақобатбардош бозорда фойдали кредит бериши керак. Ҳар бир янги кредит кредит хавфини ўз ичига олади, банк эса кутилган йўқотишларни баҳолаши ва кутилмаган ютуқларга қарши капитални ушлаб туриши керак. Шунингдек, у янги яратилган депозитлар бошқа банкларга кетиши билан юзага келадиган ликвидлик хавфини бошқариши керак.

Мазкур савдо чегаралари устида эҳтиёткорлик билан тартибга солиш турибди. Мақолада айтилишича, тартибга солувчи сиёсат банкларнинг фаолиятларини “молия тизими барқарорлигига таҳдид солиши мумкин бўлган хавфларни камайтириш учун”, жумладан капитал ва ликвидликка талаблар орқали чеклайди.

2. Уй хўжаликлари ва компанияларнинг хатти-ҳаракатлари

Бундай вазиятда, агар банклар ўзлари хоҳласалар, янги депозитларни очиб, мавжуд кредитларини тўлаши мумкин. Бу эса пулни яна йўқотишга олиб келади.

3. Молия сиёсати

Мақолада пул сиёсати “пул яратишдаги энг катта тўсиқ” деб аталади. Марказий банк захиралар бўйича фоиз ставкасини белгилаш орқали кредит ставкаларига ва кредитга бўлган талабга таъсир кўрсатади.

Нима учун капитал, захиралар эмас, мажбурий чекловдир

Бундай ҳолатда, тижорат банклари ва бошқа молиявий муассасалар ўз маблағларини сақлаб қолиш учун зарур бўлган капитални кўпайтиришга мажбур бўладилар.

Европа Иттифоқида, Капитал талаблари тўғрисидаги низомнинг 92-моддаситадбиркорлик субъектларидан ҳар доим 4.5% умумий ўз капиталининг 1-даражали нисбати, 6% 1-даражали нисбати, 8% жами капитал нисбати ва 3% кредит фоизини сақлаб туришни талаб қилади. Буферлар ва назорат қўшимчалари бу минимумлардан юқорида туради.

Банкнинг кредити 100% ўртача риск оғирлигига эга ва буферлар ва қўшимчаларни ҳисобга олган ҳолда банкнинг умумий капитал нисбати 12% бўлиши керак, деб ҳисобланг.

Бундай қарзларнинг ҳар бир қўшимча 100 бирликка капиталнинг 12 бирликка эҳтиёжи бор. Бунга мисол, банклар ўз эҳтиёжларидан ортиқча 60 бирлик захира капиталига эга бўлсалар, улар қандайдир резерв баланси бўлмасин, кўпроқ капитал йиғиш ёки кўпроқ фойдани сақлаб қолишдан олдин бу каби кредитлашнинг тахминан 500 бирликларини қўшиши мумкин.

Ликвидлик қоидалари иккинчи қаттиқ чекловни қўшиб қўяди. Банк 30 кунлик стрессдан ўтиш учун етарли даражада юқори сифатли ликвидал активларни сақлаши ва узоқ муддатли активларни барқарор молиялаштириши керак. Бу талаблар Ликвидлик ва молиялаштириш ҳақидаги мақолада тушунтирилган.

Ташкилотчилар ва сармоядорлар учун оқибатлар

1. Капитал атрофида ўсишни режалаштиринг. Банк яратиши мумкин бўлган кредит китоби унинг капитали билан чегараланади ва бошланғич йўқотишлардан кейин тўплай олади.
2. Депозитлар барқарорлиги атрофида молиялаштиришни режалаштиринг. Банк томонидан яратилган депозитлар қарз олувчилар уларни сарфлаганда банкдан чиқади, шунинг учун банк ишончли молиявий базага муҳтож.
3. Резерв талабларини харажатлар қатори сифатида қабул қилинг. Улар ўсишнинг асосий чегараси эмас, балки марж ва операциялар учун муҳимдир.
4. Тезкор назоратчилар стресс остида планни синашини кутинг. Регуляторлар ўсиш, йўқотишлар ёки депозитларнинг чиқиб кетиши асосий ҳолатдан фарқ қилса, капитал ва нақд пулнинг сақланиб қолишини баҳолайдилар.

Кейинги мақолада Базель қоидалари асосида тартибга солиш капитали қандай белгиланиши ва ўлчанишини тушунтирамиз.