Корреспондентлик банк иши тушунтирилди

Бир мамлакатдаги банк АҚШ доллари, евро ёки бошқа хорижий валютани тўлаш ёки олишни истаса, у ўша валютада ҳисоб очиши керак. Янги банк учун бу ҳисобларни очиш лицензия олишдан кўра кўпроқ қийинчилик туғдиради.

Мулоқотчилар ва жавоблар

Бу CPMI’нинг 2016 йилги ҳисоботи (Ушбу ояти каримада Аллоҳ таоло ушбу ояти кариманинг тафсирини баён қилмоқда. Бу оятда эса, қарз олувчига унинг ўз қарзини қайтариб бериши ҳақидаги ҳукм нозил бўлмоқда.)

Корреспондент киришни таъминлайди. Корреспондент уни ўзи ва ўз мижозлари номидан фойдаланади. Хизматларга, одатда, халқаро ўтказмалар, нақд пул бошқаруви, чекларни ҳисобдан чиқариш, кредитлар, аккредитивлар ва хорижий валюта киради.

Координатор банкинг, айниқса, чегаралараро тўловлар учун муҳим аҳамиятга эга, чунки бугунги кунда маҳаллий тўловлар асосан тўлов тизимлари орқали амалга оширилади.

Бизнинг ҳисоб-китобимиз ва сизнинг ҳисоб-китобингиз

(Ушбу ояти каримада Аллоҳ таоло мўминларнинг иймонга келишини хоҳлайдиган ва иймон келтиришни тақозо этадиган ишларни баён қилмоқда.)

Термин	Маъно	Китоблар Унинг ҳузуридадир.	Bank A нуқтаи назаридан мисол
Nostro (	Бизнинг ҳисобимиз бошқа банкда.	Бошқа банкнинг китоблари	Нью-Йоркдаги B банкидаги A банкининг АҚШ доллари ҳисобварағи А банкнинг nostro ҳисобварағидир
Vostro (	Бизда сақланаётган бошқа банк ҳисоб рақами	Бизнинг китобларимиз	C банкнинг A банкдаги евро ҳисоб рақами, A банк учун vostro ҳисоб рақамидир

Банк A нинг банк B даги ҳисоб рақами банк A учун nostro, банк B учун vostro ҳисобланади. Ҳар бир банк ўз nostro балансининг ички қайдномасини сақлайди, у эса бу ёзишма билан мувофиқлаштирилади. CPMI ҳисоботи бу ички ёзувни бухгалтерия мақсадлари учун сақланадиган кўзгу ҳисоб деб атайди.

(Ушбу ояти каримада Аллоҳ таоло Пайғамбаримиз Муҳаммад алайҳиссаломга хитоб қилиб, мўминлар биродар эканликларини баён қилмоқда.)

Корреспондент тўлови қандай амалга оширилади

CPMI ҳисоботи Банк A мижозидан Банк B орқали Банк C мижозига тўланган тўловни кўрсатади.

1. A банки мижознинг ҳисоб рақамини дебет қилади.
2. A банки B банкига тўлов хабарини юборади.
3. Б банки ўз китобларида А банкининг ҳисоб рақамини дебет қилади.
4. Б банки С банкининг ҳисобрақамини ўз китобларида кредитлайди ёки, агар С банкида ҳисобрақами бўлмаса, иккаласи ҳам иштирок этадиган тўлов тизими орқали С банкига тўлайди.
5. B банки C банкига хабар юборади.
6. Банк C қабул қилувчи мижозга кредит беради.

Очиқ банклар

Агар жўнатувчи ва олувчи банклар ўзаро алоқадор бўлмаса, яна кўпроқ банклар занжирга қўшилади. Булар кўпинча воситачи банклар деб аталади.

Ҳар бири вақт, қиймат, мувофиқлик текшируви ва хатоланиш нуқтасини қўшиб беради. Ҳар бири ҳам тўлов хабарида уни кўриш учун етарли маълумотга эга бўлиши керак, бу мувофиқлик мақоласида баён қилинган йўловчи қоидасининг мақсадидир.

Ўтказмалар ҳам бўлиниши мумкин. Қоплама тўловда мижоз маълумотлари буюртма берувчи банкдан қабул қилувчининг банкига тўғри боради, бироқ алоҳида банк-банк хабари маблағларни кореспондентлар орқали ўтказади. CPMI ҳисоботида ҳар иккала серияли усул ва қоплама усули AML қоидаларига мувофиқ равишда қўлланилиши мумкинлиги қайд этилган, агар қоплама хабари керакли маълумотни олиб юрса.

Қаерда ҳал қилиш охир-оқибат содир бўлади

Корреспондентлар ўзаро валютанинг тўлов тизимларида ҳисоб-китоб қилади. Евро учун, Евросистеманинг реал вақтдаги жами ҳисоб-китоб тизими T2 бўлиб, бунда ECB ташкилотларнинг тўғридан-тўғри иштирокчилар сифатида, кўплаб адресатлар сифатида ёки корреспондент келишувлари орқали киришини билдиради.

SWIFT роли

SWIFT, Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication, хабар алмашиш тармоғини бошқаради. У банклар ўртасида стандартлаштирилган тўлов кўрсатмаларини олиб юради, лекин ҳисобларни сақламайди ёки пулларни кўчира олмайди. Ҳисоб-китоб кореспондентларнинг китоблари ва тўлов тизимларида амалга оширилади.

Шунинг учун SWIFT алоқа ва банк идентификация коди зарур, аммо етарли эмас. Корреспондент ҳисобларисиз банк хабарлар юбориши мумкин, лекин хорижий валюта тўловларини тўлаши мумкин эмас. T2 каби асосий тўлов тизимлари ҳозирда ISO 20022 хабар стандартини қўллашади, у томонлар ҳақида бойроқ тузилган маълумотларни олиб юради.

Ўрнатилган муносабатлар ва тўланиши лозим ҳисоблар

CPMI ҳисоботида иккита юқори хавфли вариант тасвирланган.

1. Ички кореспондент банки. Бир неча банклар бир кореспондент муносабатини бевосита, кореспондентнинг тўғри жавобчиси орқали фойдаланади. Корреспондент ҳеч қачон баҳоламаган банклардан тўловларни кўради.
2. Payable-through accounts. Жавобгар ўз мижозларига жавобгар ҳисоб рақамига ўз номидан транзакцияларни амалга ошириш учун тўғридан-тўғри кириш имконини беради.

Бунинг оқибатида, тижорат банклари ўз мижозларининг пул ўтказмаларини қабул қилиш ва тўлаш қобилиятини пасайтиради, бу эса ўз навбатида, уларнинг молиявий аҳволини ёмонлаштиради.

Қоидалар жавобгарлардан нимани талаб қилади

FATF Рекомендация 13 мухбирлардан, оддий мижозларга эътиборли бўлишдан ташқари, қуйидагиларни талаб қилади:

1. Маълумотларни тўплаш, унинг бизнесини тушуниш ва жамоатчилик ахборотидан унинг обрўси ва назорат сифатини аниқлаш учун етарли маълумот тўплаш, шу жумладан ҳар қандай ML / TF текшируви ёки тартибга солувчи ҳаракатлар.
2. Жавобгарнинг AML/CFT назоратларини баҳолаш.
3. Янги муносабатлар ўрнатишдан олдин юқори бошқарувнинг розилигини олиш.
4. Ҳар бир ташкилотнинг масъулиятини аниқ тушунинг.
5. Қўллаб-қувватлаш ҳисоби учун, жавобгарнинг CDD'ни бевосита кириш билан мижозлар устидан олиб борганлиги ва уни талаб қилинганда тақдим этиши мумкинлигига ишонч ҳосил қилинг.

FATF ҳам қалбаки банклар билан кореспондентлик алоқаларини тақиқлайди ва жавобгарларнинг қалбаки банкларга ўз ҳисоб рақамларидан фойдаланишга рухсат бермаслигини талаб қилади. FATF луғати қалбаки банкни у ташкил этилган ва лицензия олган мамлакатда ҳеч қандай жисмоний мавжудлиги бўлмаган, самарали консолидацияланган назорат остидаги тартибга солинган гуруҳ билан боғлиқ бўлмаган деб таърифлайди. Физик мавжудлик “давлат ҳудудида жойлашган маънодор ақл ва бошқарув” дегани, фақат маҳаллий агент ёки паст даражали ходим эмас.

АҚШ федерал қонунчилиги Америка Қўшма Штатларидаги ҳисобларга ҳам шу қоидани қўллайди: 31 CFR 1010.630га кўра, қамраб олинган молия институти “АҚШда хорижий шаффоф банк учун ёки унинг номидан кореспондентлик ҳисобини очиш, сақлаб туриш, бошқариш ёки бошқармаслиги керак” ва бунинг учун билвосита фойдаланишга қарши асосли чораларни кўриши лозим.

Рискни камайтириш ва муносабатларнинг пасайиши

Рискни камайтириш, ҳар бир ҳолат бўйича рискни бошқариш ўрнига, мижозлар ёки мамлакатларнинг бутун тоифалари билан муносабатларни тўхтатиш ёки чеклаш маъносини англатади. Бу 2011дан кейин сиёсат муаммосига айланди.

CPMI ва SWIFT бу тенденцияни кузатиб боришди. CPMIнинг 2020 йилги шарҳида 2011 йилдан 2019 йилгача бутун дунё бўйлаб фаол корреспондент банклар сони 22 фоизга, тўлов коридорлари сони эса 12 фоизга камайганини маълум қилди.

Шу давр мобайнида чегаралараро тўловларнинг ҳажми ва қиймати ўсиб борди, бу эса камроқ банклардан кўпроқ трафик ўтиши маъносини англатади. CPMI ва SWIFT йиллик маълумотларни FSBга ўз мажбуриятларини бажариб, охиригача 2022 маълумотлар тўплами гача эълон қилдилар.

Молиявий барқарорлик кенгаши бу пасайишни "саноатнинг бирлашуви, ушбу фаолиятдан олинадиган фойданинг камайиши, кореспондент банкларнинг умумий рискга мойиллиги ва AML/CFT ёки санкция режими билан боғлиқ турли сабабларга" боғлайди. Its four-point action plan, launched in November 2015, covered further analysis, clarification of regulatory expectations by the FATF and Basel Committee, domestic capacity building, and better due diligence tools. 2018да ФСБ ҳам пул ўтказмалари хизматларини кўрсатувчиларнинг банк фаолиятига кириш имкониятини йўқотиши ҳақидаги ҳисоботни эълон қилди.

CPMI ҳисоботига кўра, мухбирлар жавобгарлик харажатларини қоплаш учун етарли миқдорда ҳосил қилмайдиган, жуда хавфли деб кўрилган юрисдикцияларда жойлашган, маълумотлари етарли бўлмаган мижозларга хизмат кўрсатган ёки юқори хавфли маҳсулотларни ёки мижоз турларини таклиф қилган жавобгарларга хизмат кўрсатишни тўхтатган.

Янги банклар нега АҚШ доллари ва еврода ҳисоб-китоб қилиш учун курашмоқда?

Юқоридаги ҳар бир нуқта янги лицензия олган банкларга қўшимча куч билан татбиқ этилади.

1. Ҳеч қандай қайднома йўқ. Корреспондент йиллик тўлов маълумотларини, аудит ҳисоботларини ёки назорат тарихини кўриб чиқа олмайди.
2. Юқори бошланғич овоз. Маълумотларни йиғиш ва йиллик текшириш жавобгарнинг ҳажми қанча бўлса ҳам, унинг харажатлари бир хил бўлиб қолади. Янги банкларнинг дастлабки ҳисоботлари бу харажатларни камдан-кам ҳолларда қоплайди.
3. Юрисдикция хавфи. FATF ёки Европа Иттифоқи рўйхатида бўлган юрисдикцияларда лицензияланган банклар, ёки яқиндагина кучсиз баҳоланган банклар кўпроқ текширув ёки рад этишга дуч келишади.
4. Мижозлар хавфи. Жисмоний шахс бўлмаган мижозлар, fintech ёки тўлов ташкилотлари мижозлари, крипто-актив фирмалари ёки юқори хавфли секторларга асосланган бизнес моделлари кореспондентга ўхшайди.
5. Мавжуд мулкдорлик ва бошқарув. Банк амалиётига эга бўлмаган ноаниқ мулкдорлар ёки раҳбарлар лицензия олишда ҳам муваффақиятсизликка учрайди.
6. Провайдерлар ўртасидаги концентрация. Ҳар бир валютада фаол бўлган камроқ мухбирлар билан, бир ёки иккитасининг рад этиши бозорни ёпиши мумкин.

Нима учун номзодлар ўз имкониятларини яхшилашмоқда?

1. Талабнома топширишдан олдин мухбирга киришни режалаштиринг. Ташқи валюта тўловларига асосланган бизнес-режа қандай қилиб тўланиши ҳақида ишончли жавобга муҳтож, ва назоратчилар уни текширадилар.
2. Регионал мухбир билан бошланг. Жавоб берувчи глобал доллар ёки евро ҳисоблагичларига яқинлашмасдан олдин минтақавий банкда ёзув яратиши мумкин.
3. Тўлиқ due diligence пакетини тайёрланг. Физик шахсларга эгалик диаграммалари, лицензиялар, AML сиёсатлар, хавфларни баҳолаш, аудит натижалари ва саноат саволномаларини мухбирлар фойдаланади.
4. Мўлжалланган мижоз моделини очиқ тутинг. Кимнинг тўловлари оқиб ўтишини тушунтиринг, ва назоратлар исботлангунича бошқа банкларга ёки тўлов фирмаларига ҳисобларни таклиф қилишдан сақланинг.
5. Тезроқ диверсификация қилинг. Ҳар бир асосий валюта учун иккита муносабатчи бизнесни тўхтатиш хавфини камайтиради.

Кейинги мақола буларнинг барчаси ортида турган тизимларни қамраб олади: асосий банк платформалари, аутсорсинг ва технологияларни тартибга солиш.