ભૌતિક સંગ્રહ અને બેંકો કેવી રીતે પૈસા બનાવે છે

‘ફ્રેક્શનલ રિઝર્વ બેન્કિંગ’ શબ્દસમૂહ એક સરળ ચિત્ર બતાવે છે, જેમાં રોકાણકારો નાણાં જમા કરે છે, બેંક રિઝર્વમાં એક ભાગ રાખે છે અને બાકીનો ભાગ ઉધાર આપે છે.

કેન્દ્રીય બેંકોએ એક દાયકાથી વધુ સમયથી આ પ્રક્રિયાનું વિવિધ રીતે વર્ણન કર્યું છે.

ધિરાણ કેવી રીતે જમા બનાવે છે

સૌથી સ્પષ્ટ સત્તાવાર નિવેદન બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડના 2014ના લેખમાં છે. આધુનિક અર્થતંત્રમાં પૈસાનું સર્જનતેમાં જણાવાયું છે કે, “જ્યારે પણ બેંક લોન આપે છે ત્યારે તે સાથે સાથે લોન લેનારના બેંક ખાતામાં મેચિંગ ડિપોઝિટ બનાવે છે અને આ રીતે નવા પૈસાનું સર્જન કરે છે.”

બેંક નવી સંપત્તિ, લોન અને નવી જવાબદારી, ઉધાર લેનારને આપવામાં આવેલી ડિપોઝિટની નોંધણી કરે છે.

કોઈ જૂનું બચત ખાતું ઘટાડવામાં આવતું નથી. ત્યારબાદ લોન લેનાર એ ડિપોઝિટ ખર્ચ કરે છે અને તે બીજા ખાતામાં, ઘણીવાર અન્ય બેંકોમાં જાય છે.

એક વ્યવસાયિક ગ્રાહકને 100 રૂપિયાની નવી લોન આપવામાં આવે તો તેની અસર સરળ બૅલન્સશીટ પર દેખાય છે.

સ્ટેપ	બેંક એસેટ્સ	બેંક પાત્રતાઓ	લોકો દ્વારા રાખવામાં આવેલા પૈસા
બેવરી ધ લોન	હાલની સંપત્તિઓ	વર્તમાન જમા અને મૂડી	અપનાવ્યું નથી
લોન કરવામાં આવી છે	ગ્રાહકને લોન +100	ગ્રાહક જમા +100	+100
ગ્રાહક અન્ય બેંકમાં સપ્લાયરને ચૂકવણી કરે છે	સેન્ટ્રલ બેંકમાં રિઝર્વ -100	ગ્રાહક જમા -100	કુલમાં કોઈ ફેરફાર નથી; જમા હવે પૂરવઠાકારની બેંકમાં છે
લોન પછી ચૂકવવામાં આવે છે	લોન -100	ગ્રાહક જમા -100	-100

ત્રીજી હરોળ એ છે જે એક બેંક માટે મહત્વની છે. લોન દ્વારા બનાવવામાં આવેલા પૈસા સિસ્ટમમાં રહે છે, પરંતુ તે લોન આપતી બેંકને તેના રિઝર્વ્સના અનુરૂપ પ્રમાણ સાથે છોડી દે છે.

આ જ લેખમાં વિપરીત પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. જ્યારે એક ઉધાર લેનાર લોન પાછી ચૂકવે છે, ત્યારે તેને પાછું ચૂકવવા માટે વપરાતી ડિપોઝિટ મૃત્યુ પામે છે, એટલે કે પૈસા નષ્ટ થઈ જાય છે. બેંકો પણ પૈસા બનાવે છે જ્યારે તેઓ બિન-બેંકો પાસેથી સરકારી બોન્ડ્સ જેવી સંપત્તિઓ ખરીદે છે, અને તેને ઘટાડે છે જ્યારે બિન-બેંકો બેંક દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી લાંબા ગાળાની લોન અથવા ઇક્વિટી ખરીદે છે.

બેંક ઑફ ઈંગ્લેન્ડે બે ભૂલો સુધારી છે

આ લેખ બે સામાન્ય ભૂલોને ઓળખે છે:

1. બેંકો માત્ર મધ્યસ્થી તરીકે. “જ્યારે ઘરોમાં બચત થાય છે ત્યારે બેંકોને જમા મળે છે અને પછી તેમને લોન આપવામાં આવે છે, પરંતુ બેંકો ધિરાણ આપીને જમા કરે છે.”
2. પૈસાનો ગુણક. “સામાન્ય સમયમાં, કેન્દ્રીય બેંક પરિભ્રમણમાં રહેલા નાણાંની રકમ નક્કી કરતી નથી અને ન તો કેન્દ્રીય બેંકના નાણાંને વધુ લોન અને જમામાં ‘બમણી’ કરવામાં આવે છે.”

તેમાં ઉમેરવામાં આવ્યું છે કે રિઝર્વ “બેંકો વચ્ચે ફક્ત ધિરાણ કરી શકાય છે, કારણ કે ગ્રાહકોને રિઝર્વ ખાતાઓની સુવિધા નથી” સેન્ટ્રલ બેન્કમાં.

જ્યાં રિઝર્વ્સ ફિટ

રિઝર્વ એ બેલેન્સ છે કે જેને બેંકો કેન્દ્રીય બેંકમાં રાખે છે. તેઓ બેંકો વચ્ચે ચૂકવણીઓનું સમાધાન કરે છે: જ્યારે એક ગ્રાહક બીજા બેંકમાં કોઈને ચૂકવે છે, ત્યારે ચૂકવણી કરતી બેંક રિઝર્વને મેળવતી બેંકમાં પરત કરે છે.

એક બેંક જે આક્રમકતાથી લોન આપે છે તેથી લોન લેનારા ખર્ચ કરે છે ત્યારે અન્ય બેન્કોને જમા અને રિઝર્વ ગુમાવશે. તેને તેમની જગ્યા લેવા માટે જમા અથવા અન્ય નાણાંનું આકર્ષણ કરવું પડશે, અથવા બહાર નીકળવા માટે પૂરતી લીક્વિડ એસેટ્સ રાખવી પડશે.

સમગ્ર વ્યવસ્થા માટે બેંક ઑફ ઈંગ્લેન્ડ કહે છે કે “રીઝર્વ્સ લોન પર કોઈ બાંધછોડ નથી, ન તો સેન્ટ્રલ બેન્ક ઉપલબ્ધ રિઝર્વની રકમ નક્કી કરે છે.” સામાન્ય સમયમાં સેન્ટ્રલ બેન્કો રિઝર્વ્સની કિંમત નક્કી કરે છે, વ્યાજદર નક્કી કરે છે અને એ દરે બેન્કોની માગણી પ્રમાણેની માત્રા પૂરી પાડે છે.

પ્રેક્ટિસમાં રિઝર્વની જરૂરિયાતો

રિઝર્વની જરૂરિયાત બેંકોને કેન્દ્રીય બેંકમાં ન્યૂનતમ સંતુલન જાળવી રાખવા માટે ફરજ પાડે છે, જેની ગણતરી કેટલીક જવાબદારીઓના ટકા તરીકે કરવામાં આવે છે. બેન્ક ઓફ ઈંગ્લેન્ડે નોંધ્યું હતું કે રિઝર્વની જરૂરિયાતો “આજે સૌથી વધુ વિકસિત અર્થવ્યવસ્થાઓમાં નાણાકીય નીતિનાં માળખાનું એક મહત્વપૂર્ણ પાસું નથી.”

અધિકારક્ષેત્ર	જરૂરિયાત	સ્ત્રોત
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સusa. kgm	26 માર્ચ, 2020થી તમામ જવાબદારીઓ પર 0%	ફેડરલ રિઝર્વ
યુરો વિસ્તાર	18 જાન્યુઆરી, 2012થી ઓવરનાઈટ ડિપોઝિટ્સ અને ડિપોઝિટ્સ, દેવું સિક્યોરિટીઝ તથા બે વર્ષ સુધીના મોનિટરી માર્કેટ પેપર પર 1 ટકા; લાંબા સમયગાળા માટે0ટકા	ECB
યુનાઇટેડ કિંગડમ	કોઈ ઔપચારિક રિઝર્વની જરૂરિયાત નથી	બેંક ઓફ ઈંગ્લેન્ડ
ઈન્ડિયા	3.00 ટકાનો કેશ રિઝર્વ રેશિયો અને 18.00 ટકાના કાયદાકીય લિક્વિડિટી રેશિયો	રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા

યુરોઝોનનાં આંકડા બતાવે છે કે જરૂરિયાત ઓછી હોઈ શકે છે અને એક જ સમયે અપાતી નથી. ECB વર્તમાન જાળવણીના ગાળા માટે ન્યૂનતમ સંગ્રહ પર0ટકાનો ચૂકવણી દર બતાવે છે. જ્યાં જરૂરિયાત હોય છે, તે એ વિસ્તારમાં વ્યવસાય કરવાનો ખર્ચ છે અને નાણાકીય યોજનાઓમાં એક પરિબળ છે, પરંતુ તે કદાચ નવી બેંકની વૃદ્ધિને મર્યાદિત કરે છે.

નવી બેંક માટે રિઝર્વની જરૂરિયાતનો અર્થ શું છે?

1. બેંકને જરૂરી રિઝર્વ રાખવા માટે સીધી રીતે અથવા અન્ય સંસ્થાના માધ્યમથી કેન્દ્રીય બેન્ક ખાતા સુધી પહોંચવાની જરૂર છે.
2. રિઝર્વ હોલ્ડિંગ્સ કેશ ફલો મોડેલમાં એક ઓપરેટિવ લિક્વિડિટી લાઇન છે.
3. જ્યાં રિઝર્વ્સને કોઈ વળતર મળતું નથી, ત્યાં તેઓ તેમને આકર્ષિત કરતી જમા પર નેટ વ્યાજ માર્જિન ઘટાડે છે.
4. જરૂરિયાતો અને ભથ્થામાં ફેરફાર થઈ શકે છે, તેથી વ્યવસાયિક યોજનાઓએ વૈકલ્પિક સુયોજનોનું પરીક્ષણ કરવું જોઈએ.

ખરેખર ધિરાણને શું મર્યાદિત કરે છે

બેન્ક ઓફ ઈંગ્લેન્ડે બેંકો દ્વારા નાણાંનું સર્જન કરવા પર ત્રણ પ્રકારના પ્રતિબંધોની ઓળખ કરી છે.

1. બેંકો પર પોતાની જ મર્યાદાઓ

બેંકોએ સ્પર્ધાત્મક બજારમાં નફાકારક રીતે લોન આપવી પડશે. દરેક નવી લોનમાં ક્રેડિટ જોખમ હોય છે અને બેંકે અપેક્ષિત નુકસાન માટે કિંમત નક્કી કરવી પડશે અને અનિચ્છનીય નુકસાન સામે મૂડી જાળવવી પડશે.

આ લેખમાં જણાવાયું છે કે નિયમનકારી નીતિ બેંકોની પ્રવૃત્તિઓને “નફાકારકતાની સ્થિરતા માટે જોખમ ઉભું કરી શકે તેવા જોખમોને ઘટાડવા” માટે અટકાવે છે, જેમાં મૂડી અને ચલણ પર જરૂરિયાતો સામેલ છે.

2. કુટુંબો અને કંપનીઓનું વર્તન

જે લોકો નવી જમા કરાવે છે, તેઓ એ જમા કરેલા પૈસાને ઋણ ચૂકવવા માટે વાપરે છે અને તેથી પૈસા ફરીથી નાશ પામે છે.

3. નાણાકીય નીતિ

આ લેખમાં નાણાકીય નીતિને “પૈસાના સર્જન પર અંતિમ પ્રતિબંધ” કહેવામાં આવ્યું છે.

કેમ રિઝર્વ નહીં, પણ પૈસા જ બંધનકારી પ્રતિબંધ છે?

દરેક નવી લોન જોખમ વજનિત સંપત્તિમાં વધારો કરે છે અને જોખમ વજનિત સંપત્તિમાં દર વખતે વધારો થાય ત્યારે નિયમનકારી અનુપાતને ઓછામાં ઓછા રાખવા માટે વધુ મૂડીની જરૂર પડે છે.

યુરોપિયન સંઘમાં, મૂડી જરૂરિયાતો નિયમનનો અધિનિયમ 92 આ કાયદા હેઠળ સંસ્થાઓએ દરેક સમયે સામાન્ય ઇક્વિટી ટાઇર-1ના દર 4.5%, ટાઇર-1ના દર 6%, કુલ મૂડીના દર 8% અને લેવલિંગ રેશિયો 3% જાળવી રાખવાની જરૂરિયાત છે.

એક સરળ ઉદાહરણ આ અસર બતાવે છે. બેંકની લોન 100 ટકાનું સરેરાશ જોખમ વજન ધરાવે છે અને જ્યારે બફર અને એડ-ઓન્સ સામેલ થાય ત્યારે બેંકને કુલ મૂડી અનુપાત 12 ટકાની જરૂર પડે છે.

આ પ્રકારની લોનનાં દરેક વધારાના 100 એકમોને પૈસાના 12 એકમોની જરૂર પડે છે. તેની જરૂરિયાતોથી વધારે 60 યુનિટ્સની ખાલી મૂડી ધરાવતી બેંક વધુ મૂડી એકત્રિત કરવી પડશે અથવા વધુ નફો જાળવવો પડશે તે પહેલાં આ પ્રકારના ધિરાણના લગભગ 500 યુનિટ્સ ઉમેરી શકે છે, તેનું રિઝર્વ બૅલન્સ શું પણ હોય.

એક બેંકે 30 દિવસના તણાવને ટકી રહેવા માટે પૂરતી ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી ચલ સંપત્તિઓ રાખવી પડશે અને સ્થિર નાણાકીય સહાય સાથે લાંબા ગાળાની સંપત્તિઓને ફંડ કરવું પડશે. આ જરૂરિયાતો ચલ સંપત્તિ અને નાણાકીય સહાય પરના લેખમાં સમજાવવામાં આવી છે.

સ્થાપકો અને રોકાણકારો માટે પરિણામો

1. મૂડીની આસપાસ વિકાસની યોજના બનાવો. એક બેંક જેટલી લોન આપી શકે છે, તે તેની પાસે જે મૂડી છે અને જે તે સ્ટાર્ટ-અપના નુકસાન પછી મેળવી શકે છે તેનાથી મર્યાદિત છે.
2. ડિપોઝિટ સ્થિરતાને આધારે નાણાકીય વ્યવસ્થાપન યોજના. જયારે ઉધારદારો તેને ખર્ચ કરે છે ત્યારે બનાવેલી ડિપોઝિટ્સ બેંક છોડી દે છે, તેથી બેંકને વિશ્વસનીય નાણાકીય આધારની જરૂર હોય છે.
3. ખર્ચની લીટી તરીકે રિઝર્વ જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં લો. તે માર્જિન અને ઓપરેશન્સ માટે મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ વૃદ્ધિની મુખ્ય સીમા તરીકે નહીં.
4. નિયંત્રકોની અપેક્ષા રાખો કે તેઓ તણાવ હેઠળ યોજનાનું પરીક્ષણ કરશે. નિયમનકારો એનું મૂલ્યાંકન કરે છે કે જો વૃદ્ધિ, નુકસાન અથવા ડિપોઝિટના બહાર નીકળતા પ્રવાહ આધાર કેસથી અલગ હોય તો પૈસા અને ચલણ જાળવી રાખે છે કે નહીં.

આગામી લેખમાં સમજાવવામાં આવશે કે બેઝલ માળખા હેઠળ નિયમનકારી મૂડી કેવી રીતે વ્યાખ્યાયિત અને માપવામાં આવે છે.